Şirvanlı iş adamı Hacı Əvəzağa Həsənov - Bir xalqın böyüklüyü yalnız qazandığı qələbələrlə deyil, o qələbələrin arxasında dayanan insanları necə xatırlaması ilə də ölçülür. Azərbaycan üçün 27 Sentyabr məhz belə bir mənəvi ölçünün tarixidir. Həmin gün ölkənin hər yerində eyni hiss yaşanır: qürurla qarışmış böyük bir hüzn, minnətdarlıqla müşayiət olunan sonsuz ehtiram. Çünki 27 Sentyabr – Anım Günü Vətənin bütövlüyü, Azərbaycanın müstəqilliyi və suverenliyi naminə öz həyatından keçmiş insanların əziz xatirəsinə həsr olunub.
Bu gün şəhidlərimizi yalnız döyüş meydanında göstərdikləri qəhrəmanlıqla xatırlamırıq. Onların hər biri bir ailənin övladı, bir evin sevinci, bir ananın arzusu, bir atanın ümidi idi. Onların da gələcək üçün planları, yarımçıq qalan arzuları, doğmalarına söyləyə bilmədikləri sözləri vardı. Lakin elə bir an gəldi ki, şəxsi həyatla Vətənin taleyi arasında seçim qarşısında qaldılar və özlərindən daha böyük bildikləri Azərbaycanı seçdilər.
Məhz buna görə şəhidlik anlayışı xalqımızın mənəvi dünyasında adi ölüm anlayışından çox uzaqdır. Şəhid öz ömrünü başa vuran deyil, ömrünü Vətənin ömrünə qatan insandır. Onun fiziki həyatı sona çatsa da, adı yaşadığı ölkənin tarixində, qoruduğu torpaqda, dalğalandırdığı bayraqda və xalqın yaddaşında davam edir.
27 Sentyabr 2020-ci ildə başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın yaxın tarixində mühüm dönüş nöqtəsinə çevrildi. Həmin gündən noyabrın 10-dək davam edən 44 günlük hərbi əməliyyatlar zamanı Azərbaycan Ordusu bir sıra şəhər, rayon və yaşayış məntəqələrinə nəzarəti bərpa etdi. Müharibə dövrü eyni zamanda hərbçilərin, arxa cəbhədə çalışan insanların və bütövlükdə cəmiyyətin yüksək səviyyədə səfərbər olduğu bir mərhələ kimi tarixə düşdü.
Lakin 44 günü yalnız hərbi əməliyyatların xronologiyası ilə anlatmaq mümkün deyil. Həmin günlərin öz insan hekayələri vardı. Döyüş tapşırığına gedərkən ailəsinə son dəfə zəng edən əsgər, yaralı silahdaşını təhlükəli ərazidən çıxaran hərbçi, övladının cəbhədən gələcək xəbərini gözləyən ana, gecələr telefonunun səsinə oyanan ata... Müharibənin böyük tarixi məhz belə minlərlə kiçik, lakin son dərəcə ağır insan taleyindən yaranır.
Cəbhədə baş verənlərlə yanaşı, Azərbaycanın yaşayış məntəqələrinin atəşə tutulması nəticəsində mülki insanlar arasında da ölən və yaralananlar oldu. Rəsmi məlumatlarda müharibə dövründə 100-ə yaxın mülki şəxsin həlak olduğu, 400-dən artıq insanın yaralandığı göstərilir. Bu faktlar müharibənin yalnız ön xətdə döyüşən hərbçilərin deyil, bütöv cəmiyyətin həyatında necə ağır iz buraxdığını göstərir.
Vətən müharibəsinin ən mühüm mənəvi nəticələrindən biri isə Azərbaycan cəmiyyətində müşahidə olunan birlik oldu. Həmin günlərdə insanların peşəsi, yaşadığı şəhər, sosial mövqeyi ikinci plana keçmişdi. Əsgərə yardım edən sahibkar da, yaralılar üçün qan verən gənc də, gecə-gündüz çalışan həkim də, şəhid ailəsinin qapısını döyən sadə vətəndaş da eyni ümumi hissin daşıyıcısı idi. Cəbhə ilə arxa cəbhə arasında görünməz, amma çox güclü mənəvi bağ yaranmışdı.
Bu birlik göstərdi ki, Vətən anlayışı yalnız coğrafi ərazi demək deyil. Vətən insanları bir-birinə bağlayan ortaq yaddaş, ortaq məsuliyyət və ortaq taledir. Əsgərin ön xətdə göstərdiyi iradənin arxasında ailəsinin duası, xalqının dəstəyi və dövlətinin gücü dayanırdı.
Müharibə başa çatdı, amma onun yaratdığı məsuliyyət bitmədi. Əksinə, şəhidlərin xatirəsinin qorunması, ailələrinə sahib çıxılması və qazilərin normal həyata qayıdışına dəstək verilməsi qarşıdakı dövrün əsas mənəvi və sosial vəzifələrindən birinə çevrildi.
Şəhid ailəsinə münasibət sadəcə sosial yardım məsələsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Övladını Vətən uğrunda itirmiş ananın, atasını itirmiş uşağın, həyat yoldaşını itirmiş insanın qarşısında bütöv cəmiyyətin mənəvi borcu vardır. Şəhid ailəsinin özünü heç zaman tək hiss etməməsi, onun problemlərinə həssaslıqla yanaşılması qəhrəmanların xatirəsinə ehtiramın ən real ifadələrindən biridir.
Dövlət tərəfindən şəhid ailələri üçün sosial ödənişlər, mənzil təminatı və digər dəstək mexanizmləri nəzərdə tutulur. 2026-cı ildə qüvvədə olan sosial təminat sistemi də şəhid ailələri üçün müxtəlif ödəniş və təminat formalarını əhatə edir. Lakin bu münasibətin mənəvi tərəfi rəqəmlərlə ölçülə bilməz. Heç bir maddi təminat itirilmiş övladı geri qaytara bilməz. Dövlət və cəmiyyətin edə biləcəyi ən mühüm iş həmin ailənin qəhrəmanının unudulmadığını ona daim hiss etdirməkdir.
Qazilərimiz də bu tarixin canlı yaddaşıdır. Onların bədənində daşıdığı yaraların hər birinin arxasında döyüş meydanında yaşanmış bir hadisə dayanır. Kimisi sağlamlığının bir hissəsini itirib, kimisi uzun reabilitasiya yolu keçib, kimisi həyata yenidən uyğunlaşmalı olub. Döyüş meydanından sağ qayıtmaq müharibənin həmin insan üçün başa çatması demək deyil.
Bu səbəbdən qazilərin müalicəsi, reabilitasiyası, müasir protezlərlə təmin edilməsi, məşğulluğa cəlb olunması və sosial həyata inteqrasiyası xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Rəsmi məlumatlara görə, postmüharibə dövründə şəhid ailələri üzvləri və müharibə iştirakçılarını əhatə edən sosial dəstək proqramları çərçivəsində yüz minlərlə xidmət göstərilib; mənzil, reabilitasiya, protez və məşğulluq istiqamətlərində müxtəlif tədbirlər həyata keçirilib.
Qaziyə göstərilən ehtiram isə yalnız onun keçmiş qəhrəmanlığına təşəkkür olmamalıdır. Qazi bu gün də bizimlə eyni küçədə yaşayan, işləyən, ailə quran, övlad böyüdən insandır. Onun normal həyata qayıtmasına kömək etmək Vətən uğrunda göstərdiyi fədakarlığa cəmiyyətin verdiyi cavabdır.
27 Sentyabrın başqa bir mühüm tərəfi tarixi yaddaşın qorunmasıdır. Bu gün Vətən müharibəsini yaşayan nəsil həmin günlərin hər anını xatırlayır. Lakin zaman keçəcək. 2020-ci ilin sentyabrını xatırlamayan uşaqlar böyüyəcək, həmin dövrdən sonra dünyaya gəlmiş yeni nəsil formalaşacaq. Onlar müharibəni televiziya görüntülərindən, kitablardan, muzeylərdən və böyüklərinin danışdıqları xatirələrdən tanıyacaqlar.
Əsas məsuliyyət də burada başlayır. Gələcək nəsil yalnız hansı şəhərin hansı tarixdə azad edildiyini deyil, həmin torpaqların hansı qiymət hesabına geri qaytarıldığını bilməlidir. Uşaqlar xəritədə gördükləri ərazilərin arxasında insan talelərinin dayandığını anlamalıdırlar.
Bir şəhidin həyat hekayəsi bəzən yüzlərlə səhifəlik tarix kitabından daha təsirli dərs ola bilər. Çünki orada Vətən sevgisi nəzəri anlayış deyil. Orada real insan, real həyat və real seçim vardır.
Şəhidlərin adlarının məktəblərdə, küçələrdə və müxtəlif xatirə məkanlarında yaşadılması buna görə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Lakin adın bir lövhəyə yazılması kifayət deyil. Həmin adın kimə məxsus olduğu, o insanın necə yaşadığı və hansı şəraitdə Vətən qarşısında ən böyük fədakarlığı göstərdiyi də danışılmalıdır.
Anım Gününün dövlət səviyyəsində təsis olunması bu yaddaşın davamlılığını təmin edən mühüm addımlardan biridir. 2 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamla hər il sentyabrın 27-sinin Azərbaycanda Anım Günü kimi qeyd edilməsi müəyyənləşdirilib. Sərəncamda bu qərarın Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda canlarını fəda etmiş bütün şəhidlərə dərin ehtiram məqsədi daşıdığı bildirilir.
Bu gün azad edilmiş torpaqlarda başlayan yeni həyat da şəhidlərin xatirəsi ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Bir zamanlar səngərlərin olduğu ərazilərdə yollar çəkilir, yaşayış məntəqələri qurulur, məktəblər fəaliyyətə başlayır, ailələr doğma yurdlarına qayıdır. Torpağın həqiqi azadlığı onun üzərində həyatın yenidən başlaması ilə tamamlanır.
İllərlə doğma kəndinin həsrətini çəkmiş insanın evinə qayıtması, həmin torpaqlarda doğulmayan nəvəsinin babasının yurduna ilk dəfə ayaq basması, yeni məktəbə gedən uşaqların səsinin illərlə səssiz qalmış ərazilərdə eşidilməsi bütün bunlara tamam başqa məna verir.
Bu mənzərənin görünməyən tərəfində isə şəhidlər dayanır.
Çünki həmin torpaqlara gedən yolların başlanğıcında onların fədakarlığı vardır.
Buna görə azad edilmiş ərazilərin bərpasına yalnız tikinti və infrastruktur layihələri kimi baxmaq kifayət deyil. Orada qurulan hər ev, açılan hər məktəb, salınan hər yaşayış məntəqəsi həm də tarixlə gələcək arasında körpüdür. Şəhidlərin qoruduğu torpaq gələcək nəsillərin yaşayacağı yurda çevrilir.
27 Sentyabr insanlara başqa bir həqiqəti də xatırladır: güclü dövlət yalnız müharibədə qalib gələn dövlət deyil. Güclü dövlət öz tarixini qoruyan, qəhrəmanlarını unutmayan, şəhid ailəsinə sahib çıxan, qazisini tək qoymayan və gələcək nəslinə yaşananların həqiqi qiymətini öyrədən dövlətdir.
Eyni məsuliyyət vətəndaşın üzərinə də düşür. Vətənə xidmət yalnız səngərdə göstərilən qəhrəmanlıqdan ibarət deyil. Sülh dövründə öz işini vicdanla görmək, dövlətin inkişafına töhfə vermək, cəmiyyətə faydalı insan yetişdirmək, milli birliyi qorumaq və Azərbaycanı gələcək nəsillərə daha güclü şəkildə ötürmək də Vətən qarşısında xidmətdir.
Şəhidlərin əmanətinə sədaqətin ən böyük ifadələrindən biri də budur.
Anım Günü buna görə yalnız keçmiş haqqında deyil. 27 Sentyabr həm də gələcək haqqında düşünmək günüdür. Biz şəhidlərdən hansı Vətəni təhvil aldıq və onu gələcək nəsillərə necə verəcəyik? Onların qoruduğu torpağın, bayrağın və dövlətin qədrini necə biləcəyik? Qəhrəmanlıq tarixini gələcək nəsillərə necə çatdıracağıq?
Bu sualların cavabı yalnız rəsmi tədbirlərdə deyil, hər bir insanın Vətənə münasibətində yazılır.
Bir gün 2020-ci ilin döyüşlərini öz gözləri ilə görmüş insanların sayı azalacaq. Müharibə veteranlarının danışdıqları xatirələr tarix kitablarına köçəcək. Bu gün şəhid atasının dilindən eşitdiyimiz hadisələri gələcəkdə onun nəvələri danışacaq. Zaman dəyişəcək.
Amma dəyişməməli olan bir şey var: yaddaş.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda həyatını fəda etmiş insanların adları həmin yaddaşın ən müqəddəs hissəsidir. Onlar bir ailənin övladı olaraq dünyaya gəldilər, lakin bütün Azərbaycanın övladına çevrildilər.
Onların məzarları qarşısında baş əyərkən yalnız keçmişdə baş vermiş bir hadisəni xatırlamırıq. Orada azadlığın qiymətini görürük. Bayrağın hansı fədakarlıq hesabına qorunduğunu anlayırıq. Vətənin sadəcə üzərində yaşadığımız torpaq olmadığını bir daha dərk edirik.
27 Sentyabr buna görə təqvimdə gəlib keçən adi gün deyil. O, Azərbaycan xalqının öz qəhrəmanları ilə səssiz söhbət etdiyi, onların qarşısında mənəvi borcunu xatırladığı gündür.
Şəhidlərin yarımçıq qalan ömürləri Vətənin davam edən ömrünə çevrildi. Onların görə bilmədiyi sabahları bu gün Azərbaycan yaşayır. Azad torpaqlarda yanan hər işıqda, doğma yurduna dönən hər ailənin sevincində, yüksələn hər bayraqda onların fədakarlığından bir iz var.
Vətən onların son ünvanı oldu. Azərbaycan isə onların əbədi xatirəsi. Bu xalq yaşadıqca həmin xatirə də yaşayacaq.