İş adamı İldırım Məmmədov - 27 Sentyabr Azərbaycan tarixində başlanğıcı və sonrakı nəticələri ilə bütöv bir dövrün taleyini dəyişdirən tarixlərdən biridir. Bu günün mənasını yalnız 2020-ci ilin payızında başlanan hərbi əməliyyatlarla məhdudlaşdırmaq mümkün deyil. 27 Sentyabrın arxasında onilliklər boyu yığılan yurd həsrəti, işğal altında qalan torpaqlar, evinə qayıtmaq ümidi ilə yaşayan insanlar, nəticə verməyən danışıqlar, böyüyən yeni nəsillər və nəhayət, Vətən uğrunda ən ağır fədakarlığa hazır olan bir xalq dayanırdı. Ona görə də bu tarix həm mübarizənin başlanğıcı, həm milli yaddaşın dönüş nöqtəsi, həm də Azərbaycanın sonrakı illərinə təsir göstərən böyük tarixi prosesin ilk günü kimi yadda qaldı.

Qarabağ problemi Azərbaycan xalqı üçün heç vaxt yalnız ərazi məsələsi olmadı. İşğal edilmiş hər kəndin, hər şəhərin arxasında insan həyatı vardı. Öz evindən didərgin düşmüş ailələr, yarımçıq qalmış uşaqlıq xatirələri, ziyarət edilə bilməyən ata-baba məzarları, uzaqdan həsrətlə xatırlanan dağlar, bulaqlar və küçələr bu ağrının insani tərəfini təşkil edirdi. İllər keçdikcə məcburi köçkün ailələrində yeni nəsillər böyüdü. Onların bəziləri ata-babalarının yurdunu heç görməmişdi, amma həmin yerlərin adlarını öz doğma ünvanları kimi bilirdi. Beləcə, torpağa qayıdış arzusu bir nəslin xatirəsindən digər nəslin mənəvi mirasına çevrilirdi.

Münaqişənin həlli istiqamətində uzun illər danışıqlar aparıldı. Azərbaycan beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi bütövlüyünün bərpasını və məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıtmasını tələb edirdi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi qətnamələr də bölgədəki vəziyyətə və işğal olunmuş ərazilərlə bağlı tələblərə toxunurdu. Lakin illər keçdikcə siyasi həll əldə olunmadı. Nəticədə bir tərəfdə diplomatik proses davam edir, digər tərəfdə isə yüz minlərlə insan doğma evinə qayıdacağı günü gözləyirdi.


2020-ci il sentyabrın 27-də cəbhədə vəziyyət kəskin şəkildə dəyişdi. Azərbaycan Prezidentinin həmin tarixdə imzaladığı hərbi vəziyyət haqqında fərmanda Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycanın yaşayış məntəqələrini və hərbi mövqelərini müxtəlif silahlardan, o cümlədən ağır artilleriyadan atəşə tutduğu, mülki şəxslər və hərbçilər arasında ölən və yaralananların olduğu, Azərbaycan Ordusunun isə hücumların qarşısının alınması məqsədilə əks-hücum əməliyyatlarına başladığı qeyd edilirdi.

Beləliklə, Azərbaycanın yaxın tarixinin ən ağır 44 günü başladı.

Həmin günlərdə ölkədə həyatın ritmi dəyişmişdi. İnsanların diqqəti cəbhəyə yönəlmişdi. Televiziyadan, telefondan və xəbər lentlərindən gələn hər məlumat böyük həyəcanla qarşılanırdı. Dünənə qədər xəritədə işğal altında göstərilən yaşayış məntəqələrinin adları artıq azadlıq xəbərlərində səslənirdi. İnsanlar illərlə eşitdikləri kənd və şəhər adlarını tamam başqa hisslərlə qarşılayırdılar. Cəbhədən gələn uğurlu xəbərlər sevinc doğururdu, şəhid xəbərləri isə həmin sevincin hansı ağır qiymət hesabına əldə edildiyini hər kəsə xatırladırdı.

Müharibə günlərinin əsas qüvvəsi ön cəbhədə döyüşən Azərbaycan əsgəri idi. Dağlarda, meşələrdə, açıq ərazilərdə və yaşayış məntəqələri uğrunda aparılan döyüşlərdə hərbçilər qarşılarına qoyulan tapşırıqları yerinə yetirirdilər. Onların arasında müxtəlif yaşda, müxtəlif bölgələrdən gəlmiş insanlar vardı. Hərəsinin öz ailəsi, öz arzuları və gələcək planları olsa da, döyüş meydanında onları bir məqsəd birləşdirirdi: Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası.

Lakin müharibənin yükünü yalnız cəbhədəki hərbçilər daşımırdı. Arxa cəbhədə də tamamilə fərqli bir həyat yaşanırdı. İnsanlar əsgərlər üçün yardımlar hazırlayır, qanvermə aksiyalarına qoşulur, hərbçilərin ailələrinə mənəvi dəstək göstərir, cəbhədən gələn xəbərləri birlikdə izləyirdilər. Bir əsgərin anası ilə digər əsgərin anası arasında fərq qalmamışdı. Azərbaycan cəmiyyətində yaranmış həmrəylik müharibənin ən yadda qalan mənzərələrindən birinə çevrilmişdi. 27 Sentyabrın Anım Günü kimi təsis edilməsi haqqında rəsmi sənəddə də əsgər və zabitlərlə yanaşı, arxa cəbhədə çalışan mülki insanların və bütövlükdə xalqın birlik və həmrəylik nümayiş etdirdiyi xüsusi vurğulanır.

Müharibənin başqa bir ağır tərəfi cəbhədən kənarda yaşayan mülki insanların üzləşdiyi təhlükə idi. Azərbaycanın rəsmi məlumatlarına görə, müharibə dövründə yaşayış məntəqələrinin ağır artilleriya və raket atəşinə tutulması nəticəsində 100-ə yaxın mülki şəxs həlak olmuş, 400-dən artıq insan yaralanmışdı. Bu rəqəmlərin arxasında isə dağılan evlər, övladını itirən valideynlər, yaxınını itirən ailələr və bir anda dəyişən insan taleləri dayanırdı.

44 gün ərzində döyüş meydanından gələn xəbərlər Azərbaycan tarixinin yeni xronologiyasını yaradırdı. Cəbrayılın, Füzulinin, Zəngilanın və Qubadlının azad edilməsi, yüzlərlə kənd və digər yaşayış məntəqəsi üzərində nəzarətin bərpası xalqın illərlə gözlədiyi qayıdışın artıq gerçəyə çevrildiyini göstərirdi. Hər azad olunan ərazi ilə birlikdə xəritə dəyişir, lakin bundan daha vacibi insanların gələcəyə baxışı dəyişirdi. Rəsmi məlumatlarda 44 günlük hərbi əməliyyatlar nəticəsində 300-dən artıq yaşayış məntəqəsinin və mühüm strateji yüksəkliklərin azad edildiyi bildirilir.

Bu yolun ən mühüm mərhələlərindən biri Şuşa oldu.

Azərbaycan xalqının tarixində və mədəniyyətində xüsusi yeri olan Şuşanın azad edilməsi təkcə hərbi nəticə deyildi. Şuşa illərlə Qarabağ həsrətinin rəmzlərindən biri olmuşdu. Ona görə şəhərin azadlığı xəbəri ölkədə xüsusi hisslərlə qarşılandı. Şuşaya gedən ağır döyüş yolu Azərbaycan hərb tarixinin yadda qalan səhifələrindən birinə çevrildi və şəhərin azad edilməsi müharibənin sonrakı gedişinə mühüm təsir göstərdi.

Ancaq hər azad olunan şəhərin sevincinin yanında bir evdə sükut vardı.

Çünki Zəfərin ən ağır qiymətini şəhidlər ödədi.

Onlar arasında həyatının ən gözəl çağını yaşayan gənclər də vardı, ailə başçıları da. Bəzilərinin evində körpəsi atasının yolunu gözləyirdi, bəzilərinin valideynləri oğlunun sağ-salamat geri dönəcəyinə ümid edirdi. Hər şəhid xəbəri bir ailənin həyatını iki yerə bölürdü: o xəbərdən əvvəlki həyat və ondan sonrakı həyat. Məhz buna görə Vətən müharibəsinin tarixini yalnız azad edilən ərazilərin siyahısı ilə yazmaq olmaz. O tarixin ən böyük səhifələri şəhidlərin adları ilə yazılıb.

Şəhid ailəsi üçün müharibə 44 gündən ibarət deyil. Övladını, atasını, qardaşını və ya həyat yoldaşını itirən insan üçün həmin tarix ömür boyu davam edən xatirəyə çevrilir. Bir otaqda saxlanılan hərbi geyim, divardakı foto, toxunulmadan qorunan şəxsi əşyalar bəzən bütöv bir dövrün ən təsirli salnaməsi olur. Buna görə şəhidlərin xatirəsini yaşatmaq yalnız rəsmi mərasimlərin məsələsi deyil. Bu, bütöv cəmiyyətin mənəvi məsuliyyətidir.

Qazilər isə həmin müharibənin yaşayan yaddaşıdır. Onların bir qismi ağır yaralarla döyüş meydanından qayıtdı, uzunmüddətli müalicə və reabilitasiya keçdi, bəziləri həyatını tamamilə yeni şərtlər altında davam etdirməli oldu. Qazinin yarası yalnız onun şəxsi ağrısı deyil; o yara Vətən uğrunda keçilmiş yolun canlı izidir. Buna görə şəhid ailələrinə ehtiram və qazilərə davamlı qayğı 27 Sentyabrın mənəvi mahiyyətindən ayrılmazdır.

Noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatla atəşin və bütün hərbi əməliyyatların dayandırılması nəzərdə tutuldu. Sənəddə Ağdam rayonunun Azərbaycana qaytarılması, həmçinin digər məsələlərlə yanaşı, məcburi köçkün və qaçqınların geri qayıdışına dair müddəalar yer aldı. Beləliklə, sentyabrın 27-də başlayan hərbi mərhələ 44 gündən sonra tamamlandı və Azərbaycan tarixində yeni siyasi reallıq yarandı.

Lakin müharibənin başa çatması Vətən müharibəsinin tarixinin tamamlanması demək deyildi. Əksinə, qarşıda başqa böyük vəzifə dayanırdı: azad edilmiş torpaqlara həyatı qaytarmaq.

İllərlə dağıntı və müharibə izləri içində qalmış ərazilərdə yolların, yaşayış məntəqələrinin, məktəblərin, xəstəxanaların və digər infrastrukturun yenidən qurulması başladı. Bir vaxtlar məcburi köçkün düşmüş insanların doğma torpaqlarına geri dönüşü artıq xatirədən real həyata keçirdi. Uzun illər ata-babasının kəndini yalnız şəkillərdə görmüş insanlar həmin torpağa ayaq basmaq imkanı əldə etdilər. Bununla da 27 Sentyabrdan başlayan yol yalnız hərbi nəticələrlə deyil, insanın öz doğma yurduna qayıdışı ilə yeni məna qazandı.


Bu qayıdışın ən təsirli mənzərəsi bəlkə də yaşlı insanların doğma torpağa yenidən ayaq basmasıdır. Onların arasında illərlə evinin açarını saxlayan, kəndinin küçəsini yaddaşından silməyən, “bir gün qayıdacağam” ümidi ilə yaşayan insanlar var. Onilliklər sonra doğma yurda dönmək sadəcə yaşayış yerinin dəyişməsi deyil. Bu, yarımçıq qalmış həyatın davamıdır.

Ancaq azad edilmiş torpaqlarda qurulan hər yeni ev başqa bir həqiqəti də xatırladır: bu günə gəlib çatmayanlar var.

Bəlkə də həmin şəhərlərdə böyümək istəyən, azad Şuşanı, Füzulini, Cəbrayılı və digər doğma yerləri görmək istəyən, amma ömrünü Vətən uğrunda yarımçıq qoyan insanlar vardı. Ona görə azad edilmiş ərazilərdə yanan hər yeni işıq, açılan hər məktəb, qurulan hər ailə bir tərəfdən gələcəyin başlanğıcıdırsa, digər tərəfdən şəhidlərin xatirəsinə səssiz ehtiramdır.

27 Sentyabrın Anım Günü kimi qeyd edilməsi də bu yaddaşın qorunmasına xidmət edir. 2 dekabr 2020-ci il tarixli sərəncamla hər il sentyabrın 27-si Azərbaycan Respublikasında Anım Günü elan edilib. Sərəncamda bunun ölkənin ərazi bütövlüyü uğrunda canlarını fəda etmiş hərbçilərə və bütün şəhidlərə dərin ehtiramın ifadəsi olduğu bildirilir.

Anım Gününün mənası yalnız keçmiş hadisələri yada salmaq deyil. Bu tarix cəmiyyətə yaddaşın məsuliyyət olduğunu xatırladır. Şəhidin adını bilmək, onun ailəsinə ehtiram göstərmək, qazinin problemlərinə laqeyd qalmamaq, müharibə tarixini təhrif etmədən gələcək nəsillərə çatdırmaq həmin məsuliyyətin ayrı-ayrı tərəfləridir.

Çünki bir neçə onillikdən sonra 2020-ci ilin payızını öz gözləri ilə görən nəsil tarix haqqında danışan nəsilə çevriləcək. Daha sonra isə həmin günləri yaşamayan uşaqlar böyüyəcək. Onlar 27 Sentyabrı dərsliklərdən, filmlərdən, muzeylərdən, ailələrində danışılan xatirələrdən öyrənəcəklər. Həmin uşaqlara yalnız “müharibə başladı və qələbə qazanıldı” demək kifayət etməyəcək.

Onlar bilməlidirlər ki, bu yolun arxasında otuz ilə yaxın həsrət vardı.

Bilməlidirlər ki, azad olunan hər torpağın arxasında əsgər fədakarlığı vardı.

Bilməlidirlər ki, Zəfərin sevincinin yanında minlərlə ailənin göz yaşı vardı.

Bilməlidirlər ki, Vətən anlayışı yalnız xəritədə çəkilən sərhəddən ibarət deyil.

Vətən insanın özündən sonra gələcək nəslə qoruyaraq təhvil verməli olduğu böyük əmanətdir.

27 Sentyabrın dərslərindən biri də milli birliyin gücüdür. Müharibə günlərində insanların sosial vəziyyətindən, yaşından və yaşadığı bölgədən asılı olmayaraq eyni xəbəri gözləməsi, eyni bayrağın ətrafında birləşməsi cəmiyyətin kollektiv yaddaşında xüsusi yer tutdu. Bu birlik göstərdi ki, dövlət üçün həyati əhəmiyyət daşıyan məsələlərdə ümumi məqsəd fərdi fərqlərdən daha böyük ola bilir.

Bu gün həmin birliyi qorumağın yolu yalnız keçmişdən danışmaq deyil. Güclü dövlət qurmaq, ölkənin təhlükəsizliyini qorumaq, gənc nəslin təhsilinə sərmayə qoymaq, elmə, iqtisadiyyata və cəmiyyətin inkişafına töhfə vermək də Vətən qarşısında məsuliyyətin davamıdır. Çünki döyüş meydanında qorunan dövlət sülh dövründə quruculuqla gücləndirilməlidir.

27 Sentyabr buna görə həm də məsuliyyət tarixidir.

Şəhidin əmanətinə məsuliyyət.

Qazinin fədakarlığına məsuliyyət.

Azad edilmiş torpaqların gələcəyinə məsuliyyət.

Tarixi həqiqətlərin gələcək nəsillərə çatdırılmasına məsuliyyət.

Və ən əsası, böyük itkilər hesabına əldə edilən sülh və təhlükəsizliyin dəyərini bilməyə məsuliyyət.

Bu tarix bizə göstərir ki, xalqın yaddaşı yalnız keçmişi qorumaq üçün lazım deyil. Yaddaş gələcəkdə hansı səhvlərin təkrarlanmamalı olduğunu, hansı dəyərlərin qorunmalı olduğunu və hansı fədakarlıqların heç vaxt unudulmamalı olduğunu öyrədir.

Ona görə hər il sentyabrın 27-də Azərbaycan sadəcə təqvimdə bir tarixi qeyd etmir.

Bir xalq öz şəhidlərinin qarşısında dayanır.

Bir ana oğlunun xatirəsini yaşadır.

Bir övlad atasının kim olduğunu öyrənərək böyüyür.

Bir qazi döyüş yoldaşlarını xatırlayır.

Bir vaxtlar yurdundan didərgin düşmüş insan doğma torpağında Azərbaycan bayrağını görür.

Və bütöv bir ölkə keçdiyi yolu yenidən xatırlayır.

27 Sentyabr – Zəfərə gedən yolun ilk səhifəsi olmaqla yanaşı, bu Zəfərin hansı qiymətə qazanıldığını heç vaxt unutmamaq günüdür.

İllər ötəcək, yeni nəsillər gələcək, azad edilmiş torpaqlarda yeni şəhərlər və kəndlər böyüyəcək. Uşaqlar bir vaxtlar uğrunda döyüş gedən torpaqlarda məktəbə gedəcək, ailələr öz ata-baba yurdlarında yeni həyat quracaq. Həyat davam edəcək.

Amma Azərbaycanın milli yaddaşında bir həqiqət dəyişməyəcək:

Bu torpaqlara qayıdan yolların başlanğıcında Vətən uğrunda irəli gedən Azərbaycan əsgəri, həmin yolların yaddaşında isə geri dönməyən şəhidlər dayanır.

Buna görə 27 Sentyabr yalnız tarix deyil.

27 Sentyabr Vətən qarşısında verilmiş sözün, şəhid qarşısında əbədi ehtiramın, qaziyə minnətdarlığın, milli birliyin və gələcək nəsillərə ötürüləcək böyük yaddaşın adıdır.

---

---