Xalq artisti Bilal Əliyev -  Bəzən bir ölkənin tarixini anlamaq üçün qalın kitabları vərəqləməyə ehtiyac qalmır. Bir şəhid anasının baxışına, atasının səssizliyinə, övladının əlində tutduğu köhnə bir fotoya baxmaq kifayət edir. Orada Vətənin qiyməti də, müharibənin ağırlığı da, qəhrəmanlığın böyüklüyü də görünür. 27 Sentyabr – Anım Günü məhz belə talelərin qarşısında Azərbaycanın ehtiramla dayandığı tarixdir. Bu günün əsas qəhrəmanları həyatdan köçsələr də, öz ömürlərini xalqın yaddaşında davam etdirən şəhidlərdir.
Anım Gününün mahiyyətini yalnız hərbi hadisələrin ardıcıllığı ilə ifadə etmək mümkün deyil. 27 Sentyabrın arxasında minlərlə insan taleyi dayanır. Həmin talelərin hər biri ayrıca yazılacaq bir həyat hekayəsidir. Kimsə övladını böyütmək istəyirdi, kimsə təhsilini davam etdirməyi düşünürdü, kimsə ev tikirdi, kimsə toyuna hazırlaşırdı, kimsə yaşlı valideynlərinin dayağı idi. Onların həyat yolları müxtəlif idi, lakin Vətənin müdafiəsinə ehtiyac yarandığı anda yolları eyni amalın ətrafında birləşdi.
Şəhidlik elə buna görə yalnız ölüm anlayışı ilə izah edilə bilməz. Şəhidlik insanın özündən sonra qoyduğu mənəvi izdir. Bir insanın həyatı başa çatır, amma onun seçimi bütöv bir nəslin yaddaşına çevrilir. Vətən uğrunda canından keçən insan artıq yalnız ailəsinin deyil, xalqının övladı olur.
27 Sentyabr gələndə Azərbaycan həmin övladlarını xatırlayır.
Şəhərlərdə və kəndlərdə şəhidlərin məzarları ziyarət edilir, onların şəkilləri önünə qərənfillər düzülür, xatirələri ehtiramla yad olunur. Lakin bütün bunlardan daha böyük bir abidə vardır – xalqın yaddaşı. Daşdan ucaldılan abidə zamanla köhnələ bilər, amma nəsildən-nəslə ötürülən xatirə yaşadıqca qəhrəmanların adı da yaşayır.
Bu günün ən ağır tərəfi şəhid ailələrinin yaşadığı səssizlikdir. Bir vaxtlar qapısı açılıb içəri girəcək övladını gözləyən ana üçün 27 Sentyabrın mənası tamam başqadır. O, həmin günü televiziyada gördüyü görüntülərlə deyil, öz evində çatışmayan bir səslə yaşayır. Ata oğlunun uşaqlıq illərini xatırlayır, həyat yoldaşı yarımçıq qalan bir ömrün xatirələrini qoruyur, övlad atasını şəkillərdən tanıyaraq böyüyür.
Bu ailələrin yaşadığı ağrını heç bir söz tam ifadə edə bilməz.

Amma həmin ağrının qarşısında cəmiyyətin edə biləcəyi bir şey var: unutmamaq.
Unutmamaq yalnız ildə bir dəfə şəhidin adını çəkmək deyil. Onun ailəsinə sahib çıxmaq, övladlarının gələcəyinə diqqətlə yanaşmaq, valideynlərinin qayğısını bölüşmək və həmin ailənin özünü heç zaman tək hiss etməsinə imkan verməməkdir.
Şəhid ailəsinə göstərilən hörmət əslində şəhidin özünə göstərilən hörmətin davamıdır. Çünki Vətənə əmanət edilən yalnız torpaq deyil. Şəhidin arxada qoyduğu ailə də həmin əmanətin bir hissəsidir.
Bu mənəvi məsuliyyət qazilərimizə münasibətdə də özünü göstərməlidir.
Qazi müharibədən qayıdan insandır, amma müharibə həmişə ondan ayrılıb geri qalmır. Bəzən onun bədənində yara kimi, bəzən yaddaşında heç vaxt silinməyəcək bir xatirə kimi onunla birlikdə yaşayır.
Döyüş meydanında bir neçə saniyə ərzində baş verən hadisə insanın bütün sonrakı həyatını dəyişə bilər. Bir əsgər sağlamlığını itirə, uzun reabilitasiya yolu keçə, həyatını tamamilə yenidən qurmalı ola bilər. Buna görə qazinin qəhrəmanlığını xatırlamaqla yanaşı, onun müharibədən sonrakı həyatını da düşünmək lazımdır.
Əsl ehtiram qazinin yalnız keçmişinə deyil, gələcəyinə də sahib çıxmaqdır.
Onun müalicəsi, reabilitasiyası, məşğulluğu, ailəsinin sosial rifahı və cəmiyyətdə özünü rahat hiss etməsi davamlı diqqət tələb edir. Döyüş zamanı Vətən üçün sağlamlığını riskə atan insan sülh dövründə özünü kənarda qalmış hiss etməməlidir.
Anım Gününün başqa bir mənası da müharibəni yalnız qələbə xəbərləri ilə xatırlamamaqdır. Müharibə çox ağır hadisədir. Orada qəhrəmanlıq olduğu qədər ayrılıq, gözləmə, yaralanma və itki də vardır.
2020-ci ilin payızında Azərbaycan xalqı bütün bunları eyni anda yaşadı.
Cəbhədən gələn hər uğurlu xəbər böyük sevinc yaradırdı. Lakin həmin xəbərlərin ardınca şəhid olan hərbçilərin adları gələndə sevincin yanında böyük hüzn də dayanırdı. Bir ailə oğlunun sağ qayıdacağına sevinərkən başqa bir evə şəhid xəbəri gəlirdi.
Buna görə həmin 44 günün ən doğru ifadələrindən biri bəlkə də qürurla kədərin yanaşı yaşanmasıdır.
Azərbaycan xalqı uzun illər davam edən Qarabağ münaqişəsinin nəticələrini ağır şəkildə yaşamışdı. Doğma yurdlarından didərgin düşmüş ailələr, dağıdılmış yaşayış məntəqələri, yarımçıq qalmış həyat hekayələri bir neçə nəslin yaddaşında iz qoymuşdu.
Bu illər ərzində bir qəribə mənzərə yaranmışdı: Qarabağı heç vaxt görməmiş insanlar Qarabağ həsrəti ilə böyüyürdülər.
Ata oğluna doğulduğu kənddən danışırdı.
Nənə nəvəsinə həyətlərindəki ağacı təsvir edirdi.
Ailə albomlarında köhnə şəkillər saxlanılırdı.
Bir vaxtlar gündəlik həyatın adi hissəsi olmuş yerlər sonrakı nəsillər üçün müqəddəs xatirəyə çevrilirdi.
2020-ci ilin 27 sentyabrında başlayan Vətən müharibəsi həmin uzun həsrətin taleyində dönüş nöqtəsi oldu. 44 gün davam edən döyüşlər Azərbaycanın yaxın tarixində tamamilə yeni səhifə açdı. Müxtəlif istiqamətlərdə aparılan əməliyyatlar nəticəsində şəhər, kənd və strateji yüksəkliklər üzərində nəzarət bərpa edildi, noyabrın 8-də isə Şuşa azad olundu.
Şuşanın azad olunması xalqın yaddaşında xüsusi yer tutdu. Çünki Şuşa sadəcə şəhər deyildi. O, Azərbaycan mədəniyyətinin, musiqisinin, ədəbiyyatının və tarixi kimliyinin mühüm simvollarından biri idi. Uzun illər həsrətlə adı çəkilən Şuşada Azərbaycan bayrağının yenidən dalğalanması müharibənin ən yaddaqalan anlarından birinə çevrildi.
Lakin bayrağın yüksəldiyi zirvəyə gedən yolun üzərində şəhidlərin izi vardı.
Məhz buna görə hər dəfə azad torpaqlardan danışanda ilk növbədə həmin torpaqlar uğrunda həyatını fəda edən insanları xatırlamaq mənəvi borcdur.
Vətən müharibəsi başqa bir böyük həqiqəti də göstərdi: xalqın birliyi bəzən ən güclü müdafiə xəttinə çevrilə bilir.
Həmin günlərdə Azərbaycan cəmiyyətində yaranmış həmrəylik bunu aydın şəkildə nümayiş etdirdi. İnsanlar fərqli bölgələrdən, müxtəlif peşələrdən və sosial təbəqələrdən olsalar da, ortaq məqsəd ətrafında birləşmişdilər.
Bir tərəfdə döyüşən əsgər vardı.
Digər tərəfdə onun üçün dua edən xalq.
Bir tərəfdə yaralıları həyata qaytaran həkim vardı.
Digər tərəfdə qan vermək üçün növbəyə dayanan insanlar.
Bir tərəfdə şəhidini son mənzilə yola salan ailə vardı.
Digər tərəfdə həmin ailənin ağrısını öz ağrısı hesab edən bütöv bir cəmiyyət.
Milli birlik məhz belə görünürdü.
Bu həmrəylik yalnız müharibə günlərinin xatirəsi kimi qalmamalıdır. Şəhidlərin qoyduğu ən mühüm mənəvi miraslardan biri həmin birlik ruhunun qorunmasıdır. Çünki dövlətin gücü yalnız hərbi imkanlarla ölçülmür. Güclü dövlət eyni zamanda insanların bir-birinə güvəndiyi, ümumi məqsədlər ətrafında birləşə bildiyi və öz gələcəyi qarşısında məsuliyyət hiss etdiyi dövlətdir.
Bu gün Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yenidən qurulan həyat həmin məsuliyyətin başqa mərhələsidir.
Vaxtilə insanların tərk etməyə məcbur olduğu torpaqlarda yenidən evlər tikilir, yollar çəkilir, məktəblər fəaliyyətə başlayır, ailələr məskunlaşır. Uzun illər səssiz qalmış yaşayış məntəqələrində insan həyatı yenidən davam edir.
Bu mənzərənin ən böyük mənəvi mənası geri qayıdan insanlarda görünür.
Bir vaxtlar öz yurdundan gənc yaşında ayrılan insan onilliklər sonra ağ saçlarla geri dönür. Həyətini axtarır, küçəsini xatırlamağa çalışır, bəlkə də yerində olmayan evinin qarşısında dayanır.
Yanında isə nəvəsi vardır.
Nəvə həmin torpağı ilk dəfə görür.
Biri itirdiyi keçmişinə qayıdır.
Digəri gələcəyinə ilk dəfə ayaq basır.
Bu iki nəslin arasında görünməyən bir körpü vardır.
Həmin körpünün təməlində şəhidlərin fədakarlığı dayanır.
Azad edilmiş torpaqlarda yeni həyatın qurulması buna görə yalnız bərpa prosesi deyil. Bu, tarixən yarımçıq qalmış həyatın davamıdır.
Bir məktəbin qapısının açılması bəzən yüzlərlə siyasi cümlədən daha güclü məna daşıyır.
Çünki orada uşaq varsa, gələcək var.
Ailə varsa, həyat var.
Bayraq varsa, dövlət var.
Yaddaş varsa, tarix yaşayır.
27 Sentyabrın ən mühüm missiyalarından biri də məhz həmin yaddaşın gələcək nəsillərə ötürülməsidir.
Bu gün Vətən müharibəsini görmüş insanlar hadisələri öz xatirələrindən danışırlar. Ancaq zaman keçəcək. Yeni nəsil yetişəcək və 2020-ci ilin payızını yalnız tarix kimi öyrənəcək.
Həmin nəsil bilməlidir ki, qarşısında açılan imkanların arxasında hansı fədakarlıqlar dayanıb.

Onlara yalnız döyüşlərin tarixini öyrətmək kifayət deyil.
Onlara şəhidin kim olduğunu anlatmaq lazımdır.
Bir insanın niyə öz həyatını Vətən uğrunda riskə atdığını izah etmək lazımdır.
Azadlığın və suverenliyin yalnız siyasi anlayış deyil, insan həyatı ilə qorunan dəyərlər olduğunu anlatmaq lazımdır.
Çünki tarixi fakt yadda saxlayır, insan hekayəsi isə ürəkdə yaşayır.
Şəhidlərin xatirəsinin qorunması buna görə yalnız memorialların və abidələrin işi deyil. Ən böyük xatirə məkanı xalqın öz yaddaşıdır.
Uşaq atasından şəhid haqqında eşidirsə, müəllim şagirdinə qəhrəmanların həyatını anlatırsa, ailə öz övladına Vətənin hansı qiymətə qorunduğunu öyrədirsə, həmin yaddaş yaşayır.
27 Sentyabr həm də gələcək haqqında düşünmək üçün gündür.
Şəhidlərin qoruduğu Azərbaycan necə olmalıdır?
Bu suala cavab yalnız hərbi güclə verilmir.
Güclü təhsil sistemi, inkişaf edən iqtisadiyyat, sağlam cəmiyyət, elm, mədəniyyət, sosial ədalət, dövlətçilik düşüncəsi və milli birlik də Vətənin müdafiəsinin başqa formalarıdır.
Sülh dövründə Vətənə xidmətin səngəri insanın öz iş yeridir.
Müəllimin səngəri sinif otağıdır.
Həkimin səngəri xəstəxanadır.
Alimin səngəri laboratoriyadır.
Fermerin səngəri torpaqdır.
Əsgərin səngəri sərhəddir.
Hər kəs öz yerində məsuliyyətlə çalışanda dövlət daha güclü olur.
Bəlkə də şəhidlərin əmanətinə ən böyük sədaqət məhz budur: onların qoruduğu Vətəni yaxşı yaşatmaq.
27 Sentyabr buna görə yalnız göz yaşının tarixi deyil.
Bu gün həm də vicdanın tarixidir.
Minnətdarlığın tarixidir.
Məsuliyyətin tarixidir.
Şəhidlərin qarşısında baş əyərkən biz yalnız onların keçmişdə etdiklərinə təşəkkür etmirik. Eyni zamanda özümüzə söz veririk ki, onların uğrunda həyatını fəda etdiyi dəyərləri qoruyacağıq.
Bir gün 2020-ci ilin payızından bizi onilliklər ayıracaq.
Şəhidlərin şəkillərindəki gənc simalar isə dəyişməyəcək.
Onlar həmişə Vətən üçün getdikləri yaşda qalacaqlar.
Yaşlanan biz olacağıq.
Dəyişən nəsillər olacaq.
Yenidən qurulan şəhərlər olacaq.
Böyüyən uşaqlar olacaq.
Amma onların adları dəyişməyəcək.
27 Sentyabr hər il Azərbaycan xalqına həmin adları yenidən xatırladacaq. Bir evdən çıxıb bütöv Vətənin yaddaşına çevrilmiş oğulların adlarını. Öz sabahından keçərək Azərbaycanın sabahını qoruyan insanların adlarını.
Şəhidlərin görə bilmədiyi sabah bu gün bizim həyatımızdır. Onların addımlaya bilmədiyi azad torpaqlarda yeni nəsillər addımlayır. Onların böyüdə bilmədiyi arzuların yerində şəhərlər, məktəblər, ailələr və yeni həyat qurulur.