Azərbaycan elmi və ictimai fikir tarixində elə ziyalılar var ki, onların fəaliyyəti bir istiqamətlə məhdudlaşmır, bütöv bir elmi-mədəni düşüncə mühitini əhatə edir. Akademik Nizami Cəfərov məhz belə görkəmli ziyalılardan biridir. Dilçilik, türkologiya, ədəbiyyatşünaslıq və azərbaycanşünaslıq sahələrində uzun illər ərzində apardığı araşdırmalar, elmi-pedaqoji fəaliyyəti və milli-mənəvi dəyərlərin təbliği onun zəngin fəaliyyət yolunun əsas istiqamətlərini təşkil edir. 2026-cı ilin aktual məlumatlarında da Nizami Cəfərov Azərbaycanda Atatürk Mərkəzinin direktoru və akademik kimi elmi-ictimai fəaliyyətini davam etdirir. AMEA-nın rəsmi məlumatında onun 2017-ci ildən Akademiyanın həqiqi üzvü olduğu, 500-dən artıq elmi əsərinin çap edildiyi göstərilir.
Nizami Cəfərovun elmi fəaliyyətinin miqyası onun Azərbaycan humanitar elmlərində tutduğu mövqeyi aydın şəkildə göstərir. Azərbaycan dilinin tarixi, ümumi türkologiya, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi və azərbaycanşünaslıq problemləri onun əsas tədqiqat istiqamətləri sırasındadır. “Füzulidən Vaqifə qədər”, “Azərbaycan türkcəsinin milliləşməsi tarixi”, “Eposdan Kitaba”, “Azərbaycanşünaslıq məsələləri” kimi monoqrafiyaları onun elmi irsinin tanınmış nümunələrindəndir. Rəsmi bioqrafik məlumatlarda 30 fəlsəfə doktorunun və 3 elmlər doktorunun hazırlanmasında iştirakının göstərilməsi isə Nizami Cəfərovun yalnız əsərlər yaradan alim deyil, eyni zamanda yeni elmi nəslin formalaşmasına xidmət edən elm adamı olduğunu nümayiş etdirir.
Akademik Nizami Cəfərovun fəaliyyətində ana dilimizin qorunması və elmi əsaslarla öyrənilməsi xüsusi yer tutur. Onun üçün Azərbaycan dili sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil, xalqımızın tarixi yaddaşını, milli kimliyini və mənəvi dünyasını yaşadan böyük sərvətdir. 2026-cı ilin yanvarında Bakı məktəblilərilə görüşündə də akademik ana dilinin milli kimliyin qorunmasındakı əhəmiyyətini xüsusi vurğulayaraq dilimizin qorunması və inkişafının bütövlükdə cəmiyyətin məsuliyyəti olduğunu bildirib, bu prosesdə gənclərin roluna diqqət çəkib. Belə yanaşma onun elmi fəaliyyətinin yalnız akademik auditoriya ilə məhdudlaşmadığını, elmi düşüncəni gənc nəslə çatdırmağa da böyük önəm verdiyini göstərir.
Nizami Cəfərovun elmi portretində türkologiya xüsusi çəkisi olan istiqamətlərdəndir. Türk xalqlarının dil, ədəbiyyat və mədəniyyət əlaqələrinin araşdırılması, ortaq tarixi yaddaşın elmi əsaslarla öyrənilməsi onun uzun illərdir diqqət mərkəzində saxladığı mövzulardandır. 2025-ci ildə Antalyada keçirilmiş “Türk dünyası birliyi yolunda Ortaq Əlifba” mövzusunda beynəlxalq tədbirdə akademik Nizami Cəfərov ortaq türk əlifbasının elmi səviyyədə yaradılmasının tərəfdarı olduğunu bildirərək bu istiqamətdə aparılan işləri zamanın tələbi kimi qiymətləndirib. Bu mövqe onun Türk dünyasının elmi və mədəni yaxınlaşmasına verdiyi əhəmiyyətin göstəricilərindən biridir.
2026-cı ildə Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyinin elmi müstəvidə qeyd olunması Nizami Cəfərovun fəaliyyət istiqamətlərini yenidən aktuallaşdıran mühüm hadisələrdəndir. AMEA-nın 23 aprel 2026-cı il tarixli məlumatında “Türkoloji Qurultay – 100” mövzusunda keçirilən tədbir çərçivəsində təqdim olunan elmi nəşrin redaktoru kimi akademik Nizami Cəfərovun adı göstərilir. Bu fakt onun Azərbaycan türkologiyasının tarixi ənənələrinin araşdırılması və yeni elmi nəslə çatdırılması prosesində fəal iştirakının davam etdiyini göstərir. Bir əsr əvvəl Bakıda formalaşmış böyük türkoloji elmi ənənənin müasir mərhələdə yaşadılması həm Azərbaycan elmi, həm də bütövlükdə Türk dünyasının elmi əməkdaşlığı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycanda Atatürk Mərkəzinə rəhbərlik etməsi isə Nizami Cəfərovun fəaliyyətinə daha geniş elmi-mədəni məzmun qazandırır. Mərkəz Azərbaycan və Türkiyə arasında ortaq tarixi-mədəni dəyərlərin araşdırılması, Atatürk irsinin öyrənilməsi, Türk dünyasının elmi və mənəvi bağlarının möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli missiya daşıyır. Nizami Cəfərov daha əvvəl Mərkəzin Ulu Öndər Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə yaradıldığını və türk tarixi ilə mədəniyyətinin daha dərindən öyrənilməsi və təbliğinə xidmət etdiyini vurğulayıb. Onun rəhbərliyi və elmi nüfuzu Mərkəzin türkologiya və ortaq türk mədəniyyəti ətrafında elmi fikir mübadiləsinin aparıldığı mühüm ünvanlardan biri kimi fəaliyyətinə xüsusi məna verir.
Akademik Nizami Cəfərovun başqa bir böyük xidməti elmlə təhsili bir-birindən ayırmamasıdır. Universitet auditoriyasından böyük elmi konfranslara qədər müxtəlif platformalarda fəaliyyət göstərən alim öz bilik və təcrübəsini yeni nəslə ötürməyi elmi missiyanın davamı kimi qiymətləndirir. AMEA-nın hazırkı məlumatlarında o, Bakı Dövlət Universitetinin professoru kimi göstərilir, AMEA Gəncə Bölməsinin məlumatında isə BDU-nun Ümumi dilçilik kafedrasının müdiri və Gəncə Bölməsi Rəyasət Heyətinin üzvü kimi təqdim olunur. Elmi məktəb yaratmaq, gəncləri araşdırmaya həvəsləndirmək və Azərbaycan dilçiliyinin gələcək mütəxəssislərinin yetişməsinə xidmət göstərmək onun çoxşaxəli fəaliyyətinin mühüm tərəflərindəndir.
Nizami Cəfərovun ziyalı mövqeyini fərqləndirən xüsusiyyətlərdən biri milli məsələlərə elmi düşüncə ilə yanaşmasıdır. Dil, ədəbiyyat, tarix, milli kimlik və Türk dünyası haqqında məsələlərə münasibətində tarixi yaddaşla müasir elmi metodların vəhdətinə üstünlük verir. Onun elmi irsi Azərbaycançılıq düşüncəsinin, milli dil şüurunun və türkoloji araşdırmaların zənginləşməsinə xidmət edən geniş bir xəzinədir. Əməkdar elm xadimi adına layiq görülməsi və AMEA-nın həqiqi üzvü seçilməsi də uzun illər ərzində formalaşmış böyük elmi fəaliyyətinin dövlət və akademik müstəvidə qiymətləndirilməsinin göstəricilərindəndir.
Vətən uğrunda canından keçmiş şəhidlərimizin ailələrinə və sağlamlığını Vətən yolunda fəda etmiş qazilərimizə ehtiram Azərbaycan ziyalısının mənəvi mövqeyinin ayrılmaz hissəsidir. Nizami Cəfərovun yaradıcılığında və ictimai fəaliyyətində daim ön planda olan dövlətçilik, milli yaddaş, vətənpərvərlik və Azərbaycançılıq düşüncəsi də bu ali dəyərlərlə səsləşir. Şəhidlərimizin müqəddəs xatirəsinin uca tutulması, onların ailələrinə diqqət və qayğının göstərilməsi, qazilərimizin keçdiyi şərəfli döyüş yoluna ehtiramla yanaşılması cəmiyyətimizin mənəvi bütövlüyünün göstəricisidir. Elm və ziyalılığın ən böyük missiyalarından biri də Vətən anlayışını, tarixi yaddaşı və qəhrəmanlıq ənənələrini gələcək nəsillərə çatdırmaqdır və Nizami Cəfərovun milli-mənəvi dəyərlərə söykənən elmi-ictimai mövqeyi bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
2026-cı ilin elmi mənzərəsində akademik Nizami Cəfərov uzun illərin zəngin təcrübəsini yeni çağırışlarla birləşdirən nüfuzlu Azərbaycan alimlərindən biri olaraq fəaliyyətini davam etdirir. Onun yüzlərlə elmi əsəri, yetişdirdiyi tədqiqatçılar, Azərbaycan dilinin tarixi və inkişafına dair araşdırmaları, türkologiya və azərbaycanşünaslıq istiqamətində yaratdığı elmi irs, Atatürk Mərkəzində həyata keçirdiyi fəaliyyət və gənc nəslə ötürdüyü elmi düşüncə bütöv bir ziyalı ömrünün mənzərəsini yaradır. Nizami Cəfərovun ən böyük xidmətlərindən biri elmi yalnız kitab səhifələrində saxlamaması, onu milli düşüncə, dil yaddaşı və Türk dünyasının ortaq mədəni gələcəyi ilə əlaqələndirməsidir. Məhz buna görə akademik Nizami Cəfərovun adı Azərbaycan filologiyasının, türkologiyasının və müasir elmi-ictimai fikrinin seçilən simaları sırasında özünəməxsus yer tutur.